مشخصات اثر
- عنوان: پیراهن نیم‌تنه نخی با نوشته‌های قرآنی، نقوش مرتبط با بروج دوازده‌گانه و جدول اعداد ابجد
- دوره تاریخی: قاجار
- جنس: نخ
- محل نگهداری: مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد، موزه ملی قرآن کریم
- کاربرد احتمالی: مناسبت‌های آیینی، مذهبی و مرتبط با باورهای نجومی
تلفیق باورهای دینی و نجومی در یک پوشاک تاریخی
در این پیراهن، آیات قرآن کریم در کنار نقوش مرتبط با بروج دوازده‌گانه و جدول اعداد ابجد قرار گرفته‌اند. این ترکیب می‌تواند بازتابی از پیوند میان باورهای دینی، سنت‌های نجومی و اعتقادات مرتبط با علوم حروف در دوره قاجار باشد؛ سنت‌هایی که در برخی زمینه‌های فرهنگی و آیینی آن دوران، با مفاهیمی چون طلب خیر، برکت و حفاظت پیوند داشتند.
بروج دوازده‌گانه چیست؟
زمین به دور خورشید می‌گردد و از دید ناظر زمینی، خورشید در طول سال حرکتی ظاهری در زمینه ستارگان دارد. مسیر ظاهری سالانه خورشید بر کره آسمان «دایرةالبروج» (Ecliptic) نامیده می‌شود. منطقةالبروج (Zodiac) نیز نوار فرضی پیرامون این مسیر است که در سنت نجومی به دوازده بخش یا برج تقسیم شده است.
این دوازده برج در سنت نجومی رایج با نام‌های زیر شناخته می‌شوند و به‌صورت تقریبی با ماه‌های تقویم هجری شمسی تطبیق داده می‌شوند:
- حَمَل (بره): فروردین
- ثَور (گاو): اردیبهشت
- جَوزا (دوپیکر): خرداد
- سَرَطان (خرچنگ): تیر
- اَسَد (شیر): مرداد
- سُنبُله (خوشه): شهریور
- میزان (ترازو): مهر
- عَقرب (کژدم): آبان
- قَوس (کماندار): آذر
- جَدی (بز): دی
- دَلو (آب‌ریز): بهمن
- حوت (ماهی): اسفند
تطبیق این برج‌ها با ماه‌های شمسی تقریبی است و با توجه به تفاوت میان تقسیم‌بندی‌های نجومی و تقویمی، نباید آن را معادل دقیق مرزهای ماه‌های سال دانست.
جدول اعداد ابجد و جایگاه علوم حروف
ابجد نظامی برای ارزش‌گذاری عددی حروف است که در آن هر حرف ارزش عددی مشخصی دارد. این شیوه که با نام‌های «حساب ابجد» و «حساب جُمّل» نیز شناخته می‌شود، در دوره‌های مختلف تاریخی برای کاربردهایی مانند تاریخ‌نگاری، ساخت ماده‌تاریخ و رمزگذاری متون به کار رفته است. همچنین، در برخی سنت‌های مرتبط با علوم حروف و علوم غریبه، کاربردهای رمزی و اعتقادی داشته است.
برای محاسبه ابجد، شیوه‌های گوناگونی از جمله ابجد صغیر، وسیط و کبیر ذکر شده‌اند. بر اساس بررسی نقوش و اعداد به‌کاررفته در این پیراهن، احتمال استفاده از نظام ابجد کبیر مطرح است؛ بااین‌حال، تعیین قطعی شیوه محاسبه و کارکرد دقیق جدول اعداد، به بررسی تخصصی‌تر کتیبه‌ها و نقوش اثر نیاز دارد.
کاربرد احتمالی پیراهن در آیین‌های سنتی
ترکیب آیات قرآنی، نشانه‌های مرتبط با بروج دوازده‌گانه و اعداد ابجد در این اثر، این احتمال را مطرح می‌کند که پیراهن در چارچوب باورهای آیینی، نجومی و حفاظتی آن دوره مورد استفاده قرار می‌گرفته باشد.
در برخی سنت‌های تاریخی و باورهای عامیانه، رویدادهای نجومی مانند خسوف و کسوف، قرارگرفتن ماه در محدوده برج عقرب یا «قمر در عقرب»، آغاز سال شمسی و رؤیت هلال ماه با برداشت‌ها و مناسک خاصی همراه بوده‌اند. در چنین زمینه‌هایی، نوشته‌ها و نشانه‌های مذهبی و رمزی گاه با مفاهیمی مانند دفع بلا، طلب خیر و برکت و خوش‌یمنی ارتباط پیدا می‌کردند.
همچنین، با توجه به ماهیت نمادین برخی پوشاک و اشیای آیینی، احتمال استفاده از این نوع پیراهن در مناسبت‌های مهم زندگی، از جمله ازدواج یا برخی آیین‌های مرتبط با مرگ و خاکسپاری، قابل طرح است. بااین‌حال، در نبود اسناد تاریخی مشخص درباره این نمونه، نمی‌توان کاربرد آن را در مراسم یا مناسبت خاصی قطعی دانست.
بر این اساس، ممکن است پوشیدن پیراهن در موقعیت‌ها یا مراسمی خاص، با این باور همراه بوده باشد که آیات، اعداد و نقوش درج‌شده بر آن، نقشی حفاظتی، برکت‌بخش یا آیینی دارند. این برداشت، تفسیری احتمالی از ترکیب نمادهای اثر است و برای تعیین شیوه دقیق استفاده از آن، به شواهد تاریخی و مطالعات تکمیلی نیاز دارد.
پوشاک تاریخی؛ بازتابی از باورها و فرهنگ جامعه
پیراهن نیم‌تنه نخی متعلق به دوره قاجار، فراتر از یک نمونه پوشاک تاریخی، بستری برای مطالعه ارتباط میان هنر پوشاک، باورهای دینی، نجوم سنتی و فرهنگ علوم حروف است. بررسی دقیق چنین آثاری می‌تواند به شناخت بهتر نگرش‌ها، اعتقادات و شیوه‌های بازتاب آن‌ها در زندگی روزمره و آیین‌های جامعه ایران در دوره‌های گذشته کمک کند.
این اثر در موزه ملی قرآن کریم مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد نگهداری می‌شود.
پژوهش: محسن اجلالی
عکاس: مهدی حمیدی سلوط