پروژه ساماندهی حفاظتی نسخ خطی موزه قرآن سعدآباد از مهرماه 1405 با تمرکز بر حفاظت پیشگیرانه، مستندسازی علمی، ارزیابی وضعیت آثار و ارتقای شرایط نگهداری میراث مکتوب آغاز شده است.
واحد مرمت و محافظت مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد، پروژه ساماندهی حفاظتی نسخ خطی موزه ملی قرآن کریم را با هدف بهبود شرایط نگهداری، ساماندهی اطلاعات آثار، شناسایی عوامل آسیب‌رسان و تقویت برنامه‌ریزی برای حفاظت بلندمدت از این میراث ارزشمند مکتوب در دستور کار قرار داده است.
ساماندهی محتوایی و کالبدی نسخ خطی
پروژه ساماندهی حفاظتی نسخ خطی موزه قرآن سعدآباد از مهرماه 1405 خورشیدی، به همت واحد مرمت و محافظت این مجموعه و با مسئولیت مهدی کلیایی، سرپرست این واحد، آغاز شده است. این پروژه با رویکردی نظام‌مند و مبتنی بر اصول علمی حفاظت و مرمت آثار تاریخی، ابعاد محتوایی و کالبدی نسخ خطی را به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار می‌دهد.
در بخش ساماندهی محتوایی، شناسایی، دسته‌بندی و ثبت اطلاعات هویتی و توصیفی نسخ خطی دنبال می‌شود. در بخش ساماندهی کالبدی و حفاظتی نیز بررسی وضعیت فیزیکی آثار، شناسایی آسیب‌ها و عوامل آسیب‌رسان، گردگیری کنترل‌شده و اصولی، اصلاح شیوه‌های جابه‌جایی و چیدمان، ساماندهی قفسه‌ها و بهبود شرایط بسته‌بندی و نگهداری در دستور کار قرار دارد.
یکی از محورهای مهم این پروژه، بررسی وضعیت حفاظتی نسخه‌ها و شناسایی آثاری است که به اقدامات تخصصی حفاظت و مرمت نیاز دارند. در این چارچوب، مستندسازی وضعیت موجود و تعیین اولویت‌های پیشنهادی، زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر درباره ضرورت و فوریت اقدامات حفاظتی را فراهم می‌کند.
تدوین دستورالعمل‌های تخصصی و ارتقای ایمنی آثار
تدوین و به‌کارگیری دستورالعمل‌های اجرایی برای نحوه صحیح تماس، حمل، جابه‌جایی، بازبینی و پاک‌سازی نسخ خطی، از دیگر بخش‌های این برنامه است. رعایت این اصول با هدف کاهش خطر آسیب‌های مکانیکی، آلودگی‌های محیطی و صدمات ناشی از جابه‌جایی یا نگهداری نامناسب انجام می‌شود.
در این فرایند، وضعیت هر اثر با توجه به ویژگی‌های مادی، میزان آسیب‌پذیری و شرایط حفاظتی آن مورد توجه قرار می‌گیرد. نسخه‌های حساس یا آسیب‌دیده نیز با ملاحظات ویژه بررسی می‌شوند و موارد نیازمند مداخله تخصصی، برای ارزیابی و تصمیم‌گیری به کارشناسان حفاظت و مرمت ارجاع خواهند شد.
مستندسازی، پایش و برنامه‌ریزی حفاظتی
ایجاد نظام منسجم ثبت اطلاعات، ساماندهی شناسه‌های قابل پیگیری با رعایت ضوابط مجموعه، ثبت عملیات انجام‌شده و پایش شرایط نگهداری، از دیگر محورهای این پروژه است. این اقدامات امکان پیگیری وضعیت هر نسخه، مستندسازی تغییرات و برنامه‌ریزی مؤثرتر برای حفاظت از آثار را فراهم می‌کند.
همچنین، بررسی و به‌کارگیری شاخص‌های ارزیابی وضعیت حفاظتی و اولویت‌بندی آثار، به‌عنوان ابزاری پشتیبان برای تصمیم‌گیری کارشناسی، مورد توجه قرار دارد. هدف از این رویکرد، شناسایی دقیق‌تر نیازهای حفاظتی و استفاده هدفمندتر از ظرفیت‌های تخصصی و اجرایی در مسیر صیانت از نسخ خطی است.
در کنار اقدامات مربوط به خود آثار، ساماندهی فضای مخزن، پاک‌سازی اصولی محیط و قفسه‌ها، توجه به پایش شرایط محیطی و پیشگیری و کنترل یکپارچه آفات نیز از محورهای این برنامه به شمار می‌رود. مجموعه این اقدامات می‌تواند به کاهش خطرات محیطی و بهبود شرایط نگهداری بلندمدت نسخ خطی کمک کند.
گامی در مسیر صیانت پایدار از میراث مکتوب
پروژه ساماندهی حفاظتی نسخ خطی موزه قرآن سعدآباد، فراتر از مرتب‌سازی فیزیکی آثار، گامی در جهت تقویت نظام حفاظت پیشگیرانه و استقرار فرایندی مستند، قابل ارزیابی و مبتنی بر اصول علمی حفاظت و مرمت به شمار می‌رود. پیوند میان شناسایی و ثبت اطلاعات، ارزیابی وضعیت کالبدی، اصلاح شیوه‌های نگهداری و برنامه‌ریزی اقدامات حفاظتی، از مهم‌ترین مؤلفه‌های این رویکرد است.
حفاظت از نسخ خطی، به‌عنوان حاملان ارزش‌های تاریخی، فرهنگی، هنری و علمی، مستلزم مراقبت مستمر، دانش تخصصی و همکاری هماهنگ میان کارشناسان و عوامل اجرایی است. واحد مرمت و محافظت مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد نیز با اجرای این برنامه، در پی تقویت اقدامات پیشگیرانه، ارتقای کیفیت نگهداری و فراهم‌سازی زمینه صیانت پایدارتر از میراث مکتوب موزه قرآن است.
گزارش تصویری:
بسته‌بندی حفاظتی نسخ خطی: اجرای مراحل آماده‌سازی و بسته‌بندی حفاظتی نسخ خطی در چارچوب پروژه ساماندهی حفاظتی موزه قرآن سعدآباد.
مستندسازی و ثبت مشخصات آثار: ثبت تصویری و مستندسازی مشخصات ظاهری نسخ خطی با هدف تقویت فرایند شناسایی، پایش و پیگیری وضعیت حفاظتی آثار.
اجرای اقدامات حفاظت پیشگیرانه: بررسی و پاک‌سازی کنترل‌شده نسخ خطی با رعایت ملاحظات لازم برای کاهش خطر آسیب به آثار تاریخی.
ساماندهی شرایط نگهداری نسخ خطی: آماده‌سازی محفظه حفاظتی و ساماندهی شرایط نگهداری با هدف تسهیل شناسایی و کاهش خطر آسیب‌های ناشی از نگهداری نامناسب.
بررسی و پاک‌سازی تخصصی نسخ خطی: انجام عملیات بررسی و پاک‌سازی کنترل‌شده نسخه خطی در چارچوب برنامه حفاظت پیشگیرانه موزه قرآن سعدآباد.
مسئول پروژه: مهدی کلیایی، سرپرست واحد مرمت مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد
زمان آغاز پروژه: مهرماه 1405 خورشیدی
منبع: واحد مرمت و محافظت مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد